آبدانان: از مرگ کارگران تا فریاد علیه دیکتاتوری- سیاوش آذری

سیزده کارگر جان خود را از دست دادند. اتوبوسی که آنان را پس از پایان کار از تأسیسات نفت و گاز دهلران به خانه بازمی‌گرداند، در جاده واژگون شد. سیزده انسان که برای تأمین زندگی خود و خانواده‌هایشان کار می‌کردند، دیگر به خانه بازنگشتند. اما آنچه در آبدانان اتفاق افتاد، به سوگواری برای این قربانیان محدود نماند. مردم به خیابان آمدند، خواهان پاسخگویی مسئولان شدند و به‌سرعت اعتراض به مرگ کارگران به اعتراض علیه حکومت تبدیل شد. حتی خبرگزاری فارس، وابسته به دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی، ناچار شد اذعان کند که تجمع اعتراضی، که شمار شرکت‌کنندگان در آن را حدود هزار نفر برآورد کرده بود، رنگ و بوی سیاسی به خود گرفت.

این تحول اتفاقی نبود. همان‌طور که مرگ کارگران را نیز نمی‌توان صرفاً یک تصادف رانندگی دانست.

مرگ کارگران و منطق سرمایه

در گزارش‌های منتشرشده درباره واژگونی اتوبوس، از فرسودگی لاستیک‌ها، مشکلات معاینه فنی، تخلفات مربوط به قرارداد حمل‌ونقل و ناایمنی جاده سخن گفته شده است. درباره برخی جزئیات اختلاف وجود دارد، اما حتی گزارش‌های رسمی نیز از قصور شرکت و نهادهای مسئول حکایت دارند. پرسش اساسی این است: چرا جان کارگرانی که هر روز ثروت تولید می‌کنند، باید در چنین شرایطی به خطر بیفتد؟

پاسخ را نباید صرفاً در بی‌کفایتی این یا آن مدیر جست‌وجو کرد. در مناسبات سرمایه‌داری، ایمنی کارگران، کیفیت وسایل حمل‌ونقل، تعمیر و نگهداری تجهیزات و حفاظت از جان انسان‌ها همگی به اقلام هزینه تبدیل می‌شوند. سرمایه، از آنجا که هدفش تولید سود و انباشت بیشتر است، همواره برای کاهش این هزینه‌ها تحت فشار قرار دارد. در چنین مناسباتی، حتی احتمال مرگ و مصدومیت کارگران نیز می‌تواند به موضوع محاسبه اقتصادی تبدیل شود.

این منطق مختص جمهوری اسلامی نیست. از معادن و کارخانه‌های ترکیه تا کارگاه‌های ساختمانی و تأسیسات صنعتی در سراسر جهان، مرگ کارگران بارها به‌عنوان پیامد آنچه “حادثه کار” نامیده می‌شود، تکرار شده است. اما در جمهوری اسلامی، این منطق عمومی سرمایه‌داری با مجموعه‌ای از مناسبات سیاسی و نهادی پیوند خورده که امکان اعتراض، تشکل‌یابی مستقل و نظارت کارگران بر شرایط کار و زندگی‌شان را محدود می‌کند. پیمانکاری، فقدان پاسخگویی مؤثر و سرکوب تشکل‌های مستقل کارگری، هزینه انسانی سودآوری را سنگین‌تر می‌کنند.

مسئله صرفاً این نیست که سرمایه‌داران و مدیران برای جان کارگران ارزشی قائل نیستند. مسئله بنیادی‌تر است: در جامعه‌ای که تولید ثروت تابع انباشت سرمایه است، حفاظت از زندگی انسان‌ها نیز تابع الزامات همان انباشت می‌شود. مرگ سیزده کارگر آبدانان را باید در متن این مناسبات فهمید، نه به‌عنوان رخدادی بیرون از آنها.

از مطالبه پاسخگویی تا نفی قدرت سیاسی

اعتراض مردم آبدانان ابتدا متوجه مسئولان شرکت و نهادهای مربوط بود. شعارهای مطالبه استعفا و پاسخگویی، واکنشی مستقیم به مرگ کارگران بود. اما این اعتراض به‌سرعت از محدوده مسئولیت اداری و مدیریتی فراتر رفت. شعار “مرگ بر دیکتاتور” بار دیگر در خیابان‌های شهری طنین انداخت که کمتر از یک سال پیش یکی از کانون‌های خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴ بود.

این گذار از اعتراض به یک واقعه مشخص به رویارویی با قدرت سیاسی، اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد. در جامعه‌ای که دولت نه نهادی بی‌طرف و بیرون از مناسبات اقتصادی، بلکه بخشی از سازمان‌یابی و بازتولید مناسبات حاکم است، مرز میان مطالبه اقتصادی و مبارزه سیاسی نمی‌تواند همواره ثابت بماند. مردم ممکن است با اعتراض به یک قرارداد، یک تصمیم اداری یا مرگ چند کارگر وارد میدان شوند، اما تجربه مبارزه آنان را با مسئله قدرت سیاسی روبه‌رو کند.

البته هر اعتراض اقتصادی الزاماً به جنبشی انقلابی تبدیل نمی‌شود. چنین تحولی نه خودکار است و نه تضمین‌شده. اهمیت آبدانان دقیقاً در آن است که نشان می‌دهد چگونه خشم ناشی از مرگ کارگران می‌تواند به عرصه عمومی کشیده شود و پرسش از مسئولیت مدیران را به پرسش از مسئولیت کل نظام سیاسی پیوند بزند.

“مرگ بر دیکتاتور“ پس از مرگ خامنه‌ای

شعار “مرگ بر دیکتاتور” در سال‌های گذشته عمدتاً متوجه علی خامنه‌ای بود. اما خامنه‌ای در حملات آمریکا و اسرائیل کشته شده و جمهوری اسلامی مجتبی خامنه‌ای را به جانشینی او منصوب کرده است؛ رهبری که حضور و نقش علنی او همچنان با ابهام همراه است.

اما اهمیت شعار “مرگ بر دیکتاتور” را تنها در تغییر مصداق آن، از علی خامنه‌ای به جانشین او، نباید جست. این شعار تاریخی دارد که از مبارزات سال‌های گذشته، به‌ویژه انقلاب زن، زندگی، آزادی و خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴، تا اعتراضات امروز آبدانان امتداد یافته است. در این مبارزات، نفی دیکتاتوری نه صرفاً به معنای مخالفت با یک فرد یا مطالبه تغییر در رأس حکومت، بلکه بیانگر رویارویی جامعه با نظامی سیاسی بوده است که بقای خود را بر سرکوب، سلب آزادی و محروم کردن مردم از حق تعیین سرنوشت خویش بنا کرده است. مرگ خامنه‌ای این رویارویی را پایان نداده است؛ تداوم شعار “مرگ بر دیکتاتور” نشان می‌دهد که موضوع مبارزه از ابتدا فراتر از شخص او بوده است.

از این منظر، اعتراضات آبدانان را باید حلقه‌ای از زنجیره مبارزاتی دانست که در سال‌های اخیر، با وجود کشتار، سرکوب و عقب‌نشینی‌های موقت، بارها در اشکال گوناگون سربرآورده‌اند. این تداوم نشان می‌دهد که سرکوب و حتی حذف رأس حکومت نتوانسته‌اند مبارزه جامعه علیه دیکتاتوری را پایان دهند.

آینده سیاسی ایران همچنان گشوده است؛ نه به این معنا که جامعه فاقد جهت‌گیری و خواست سیاسی است، بلکه دقیقاً از آن رو که مبارزه برای پایان دادن به دیکتاتوری به نیرویی اجتماعی و ماندگار تبدیل شده است. اینکه این مبارزه به چه شکلی از سازمان‌یابی قدرت سیاسی و چه مناسبات اجتماعی‌ای خواهد انجامید، در جریان خود مبارزه، در تقابل برنامه‌ها و افق‌های سیاسی و در توانایی نیروهای اجتماعی برای سازمان دادن و به ثمر رساندن خواست‌هایشان تعیین خواهد شد. هیچ نیرویی نمی‌تواند نتیجه این فرایند را از پیش به نام مردم اعلام کند یا جایگزین اراده و مبارزه آنان شود.

آبدانان و تداوم انقلاب

آبدانان در خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴ یکی از مراکز مهم مقاومت علیه جمهوری اسلامی بود. مردم این شهر با نیروهای سرکوبگر درگیر شدند و سرکوب خونین اعتراضات نیز نتوانست خاطره آن مبارزه را از میان ببرد. اکنون، پس از کشتار دی‌ماه، پس از جنگ و در شرایطی که حکومت می‌کوشد با تکیه بر فضای نظامی و امنیتی بقای خود را تضمین کند، مردم بار دیگر به خیابان بازگشته‌اند.

آنچه در آبدانان آشکار شد، تداوم تضادهای اجتماعی و ظرفیت بازتولید مبارزه در شرایطی است که حکومت با سرکوب و ایجاد فضای جنگی و امنیتی می‌کوشد جامعه را به سکوت وادارد. اعتراض به مرگ سیزده کارگر به‌سرعت به رویارویی با قدرت سیاسی تبدیل شد؛ تحولی که نمی‌توان آن را جدا از تجربه انباشته مبارزات سال‌های اخیر، از انقلاب زن، زندگی، آزادی تا خیزش دی‌ماه، فهمید.

با این همه، آمادگی برای اعتراض با توانایی تعیین تکلیف قدرت سیاسی یکسان نیست. همین تمایز، مسئله مرکزی مرحله کنونی مبارزه در ایران است. اعتراضات می‌توانند حکومت را به بحران بکشانند، مشروعیت آن را فرسوده کنند و حتی دستگاه سرکوب را به عقب‌نشینی وادارند؛ اما سرنوشت انقلاب به این نیز بستگی دارد که چه نیروهایی قادرند این مبارزات را سازمان دهند، به یکدیگر پیوند بزنند و افق سیاسی روشنی در برابر جامعه قرار دهند.

از این منظر، پیوند میان اعتراض به مرگ کارگران و مبارزه علیه دیکتاتوری در آبدانان اهمیتی فراتر از یک رویداد محلی دارد. این پیوند نشان می‌دهد که مبارزه برای زندگی، امنیت، معیشت و کرامت انسانی از مبارزه بر سر سازمان سیاسی و اقتصادی جامعه جدا نیست.

مسئله اساسی برای کمونیسم کارگری، سازمان دادن این ظرفیت اعتراضی در قالب نیرویی سیاسی، مستقل و متکی بر جنبش اجتماعی طبقه کارگر است که نه سرنوشت خود را به مداخله قدرت‌های خارجی گره بزند و نه اجازه دهد نفی جمهوری اسلامی به بازتولید شکلی دیگر از حاکمیت اقلیت بر اکثریت منتهی شود. استقلال سیاسی طبقه کارگر، تشکل‌یابی از پایین و پیوند مبارزات کارگری با جنبش آزادی زن و دیگر عرصه‌های مبارزه اجتماعی، در اینجا نه شعارهایی کلی، بلکه مسائل عملی پیش روی انقلاب‌اند.

آبدانان بار دیگر نشان داد که جامعه ایران تسلیم نشده است. مسئله تعیین‌کننده اکنون این است که نیروی اجتماعی برخاسته از این مبارزات چگونه می‌تواند از اعتراض به قدرت حاکم فراتر رود و خود به نیرویی برای دگرگونی بنیادی جامعه تبدیل شود.